چگونه « خبر جعلی » را تشخیص دهیم.
«خبر جعلی» فقط شامل اطلاعات نادرست نیست، این نوع خبر تلاش میکند تا از نظر عاطفی نیز مخاطب را تحت تاثیر قرار دهد و میزان باورپذیری خود را بیشتر کند.
خبرگزاریحاما: هر کدام ما در زندهگی روزمره خود، حداقل بیشتر از یک بار واژه «جعلی» را یا خود بهکار بردهایم یا از دوستان و کسانی که با آنها در ارتباط هستیم شنیدهایم. واژهای که با وجود استفاده مکرر در گفتار روزمره و ساده بهنظر رسیدن معنای آن، تعیین مصداقش مشکل و در برخی حالات، زمانبر و نیازمند دانش و توانایی خاص است.
در این نوشته، کاربرد این واژه را در رابطه با «خبر» بررسی میکنیم؛ خبر جعلی.
خبر در این نوشته، هم به معنای پستهایی است که در شبکههای اجتماعی مانند فیسبوک از سوی کاربران در قالب خبر شریک ساخته میشوند و هم شامل تمام قالبهای ژورنالیستی مانند خبر، گزارش و نوشتههایی میشود که از سوی رسانههای مختلف به نشر میرسند. منظور از «خبر جعلی»، خبری است که یا کاملاً نادرست است یا طوری دستکاری شده که درستی و نادرستی آن قابل تشخیص نباشد.
براساس تعریفی که از سوی محققان حوزه رسانه ارایه شده، «خبر جعلی»، خبری است که شکل آن شبیه قالبهای ژورنالیستی است، ولی بهصورت عمدی اطلاعات نادرست در آن گنجانده میشود تا مخاطبان را فریب دهد. این بدان معناست که شما ممکن است خبر، مقاله یا گزارشی را در یک روزنامه، وبسایت یا صفحه فیسبوک بخوانید که از نظر شکل با اصول روزنامهنگاری مطابقت دارد، اما محتوای آن طوری دستکاری شده که یا کاملاً بیپایه است یا واقعیت بهگونه نادرست بازنمایی شده است.
ازآنجا که از یکسو میزان سواد رسانهای در میان مخاطبان افغانستانی نسبتاً پایین است و از سوی دیگر، دسترسی به منابع اصلی خبر برای مخاطبان ممکن نیست، احتمال گرفتار شدن در دام اخبار جعلی بسیار زیاد است.
«خبر جعلی» فقط شامل اطلاعات نادرست نیست. این نوع خبر تلاش میکند تا از نظر عاطفی نیز مخاطب را تحت تاثیر قرار دهد و میزان باورپذیری خود را بیشتر کند.
تلاش برای قانعسازی عاطفی، گاهی با ایجاد هیجان در مخاطب صورت میگیرد و گاهی با تحریک خشم و نفرت او نسبت به یک پدیده خاص. تحقیقات نشان میدهد که اگر ما در مورد چیزی دیدگاه خاصی داشته باشیم، هر خبر، مقاله یا گزارشی که با دیدگاه ما همخوانی داشته باشد را زودتر باور میکنیم.
بهگونه مثال، اگر شما باور داشته باشید که مردم فلان منطقه انسانهای خوبی هستند، خبرهای مربوط به مهماننوازی آنها را، هرچند جعلی و نادرست باشد، زودتر باور میکنید. عکس این قضیه نیز صادق است: اگر نسبت به مردم همان منطقه دیدگاه منفی داشته باشید، خبرهای نادرستی که حاوی رفتار زشت و ناپسند آن مردم با مهمانان باشد را زودتر باور میکنید؛ حال آنکه ممکن است چنین خبری کاملاً جعلی بوده و با واقعیت همخوانی نداشته باشد و مردم آن منطقه در واقع مهماننوازان خوبی باشند.
البته داستان به همینجا ختم نمیشود. یک مطالعه دانشگاه MIT که پستهای توییتری سه میلیون کاربر را بین سالهای ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۷ بررسی کرده، نشان میدهد که مردم خبرهای جعلی را بیشتر و سریعتر از خبرهای واقعی اشتراکگذاری میکنند. در نتیجه، سرعت و میزان انتشار اخبار جعلی بیشتر از اخبار واقعی است؛ که این خود میتواند زنگ خطر برای مخاطبانی باشد که اطلاعات خود را از طریق شبکههای اجتماعی و رسانههای آنلاین به دست میآورند. معنای دیگر این جمله این است که ما در شبکههای اجتماعی با خبرهای جعلی و نادرست، بیشتر از خبرهای واقعی روبهرو میشویم.
گسترش روزافزون رسانههای اجتماعی، رشد سمارقوار ژورنالیسم شهروندی و ایجاد سهولت در تولید محتوا با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، فضا را برای انتشار اخبار جعلی بیش از هر زمان دیگر آماده کرده است. در چنین حالتی، ایستادهگی و مقاومت در برابر موجی از خبرهای جعلی که روزانه با آنها روبهرو هستیم، در گام نخست یک ضرورت فردی و در گام دوم نیازمند برنامهریزی در سطح ملی است.
در این نوشته، به دو اقدامی که نهادهای آموزشی مانند وزارت معارف و وزارت تحصیلات عالی افغانستان میتوانند انجام دهند اشاره میشود: نخستین اقدام در راستای مبارزه با اخبار جعلی، افزودن سواد رسانهای در کریکولم آموزشی در سطح مکاتب و راهاندازی برنامههای آگاهیدهی کوتاهمدت در سطح دانشگاههاست. دومین اقدام، جلب حمایت سازمانهای بینالمللی مانند یونسکو برای پشتیبانی از برنامههای آموزشی کوتاهمدت در سطح محلی و استفاده از رسانهها بهمنظور بلند بردن تفکر انتقادی شهروندان است.
در سال گذشته، یونسکو به ۳۲ کشور در ایجاد پالیسی ملی سواد رسانهای کمک کرد و برای تقویت کریکولم درسی سواد رسانهای، نزدیک به ۱۰۰ کشور دیگر را تحت پوشش برنامههای آموزشی خود قرار داد. جلب حمایت این سازمان بینالمللی میتواند از یکسو در راستای برنامهریزی کریکولم درسی در سطح مکاتب مفید واقع شود و از سوی دیگر، بهرهگیری از تجربههای این سازمان در راهاندازی برنامههای آموزشی کوتاهمدت، میتواند دسترسی شهروندان به سواد رسانهای را آسانتر کند.
در نوشتههای بعدی به راهکارهای تشخیص «خبر جعلی» از «خبر واقعی» خواهیم پرداخت؛ راهکارهایی که ما را کمک میکنند تا از افتادن در دام اخبار جعلی پرهیز کنیم.
سمیرا«سدید»
#Hama_News_خبرگزاریحاما
