زبان دری یکی از بومی ترین زبان در افغانستان است که از اوایل دورهی اسلامی به وجود آمده است؛ زبان دری از دربار گرفته شده است که کلمه 《در》 به معنی 《درگاه》و زبان دری یا زبان دربار شاه است و همچنان
منسوب به《 دره》است. این زبان در نواحی خاوری ایران در کنارههای دریای آمو، در شهرهای بخارا و بلخ، سمرقند و بغلان، از زبانهای باختری اغلباً از دیگر زبانهای تخاری منشاء گرفته و ریشههای آن به زبانهای اوستایی میرسد. زبان دری از نگاه زبانشناسی به خانوادهی بزرگ زبانهای هند و اروپایی تعلق دارد. هیچ شبهۀ نیست که پرورشگاه اولیۀ این زبان (دری) در حصص شمالی افعانستان بود که از پامیر تا هریرود را در بر میگرفت و در ماوراالنهر هم رواج داشت. بعضی ها تصور کرده اند که زبان دری معجونی است مرکب از زبان پهلوی ساسانی و لغات عربی. حالانکه یکی از صفات زبان دری حقیقی، عدم دخالت زبان عربی است و چند قرن پیش از زبان عربی در افغانستان مروج بوده است. از جانب دیگر دری زبانی نیست که بعد از نابود شدن زبان پهلوی ساسانی به میان آمده باشد. بلکه دری و پهلوی دو زبان است که موازی هم یکی در افغانستان و دیگری در ایران به میان آمده و نماکرده و به زبان هائی معین از اینطرف به آنطرف و دیگری از آنطرف به اینطرف پراگنده شده است. زبان دری در افغانستان به طور رسمی در سال (۱۳۴۳ خورشیدی) و در تاجیکستان از شوروی گفته شده است. فارسی یا پارسی- دری گونه رایج زبان پارسی در کشور است که معمولا به گویش تاجیک ها، قزلباش ها، بیات ها، ترکمن ها و هزاره ها صحبت میشود.
زبان دری شامل ۳۲ حرف می باشد که این زبان نه تنها در افغانستان بلکه در چندین کشور از جمله افغانستان، ایران، تاجیکستان و … مورد استفاده قرار میگیرد. گویش زبان فارسی از قرن دوم میلادی تاکنون در ایران، افغانستان تاجیکستان و.. دیگر صحبت میشود.
برخی ها زبان دری را با چهار دسته تقسیم کرده است.
۱- برخی ها میگویند دری لغت ساکنین چند شهری بوده است که آن بلخ، بخارا، بدخشان و مرو است.
۲- مردمان درگاه کیان برآن متکلم میکردند.
۳- گروهی گویند که در زمان بهمن اسفندیار چون مردم از اطراف عالم به درگاه او می آمدند و زبان یکدیگر را نمی فهمیدند بهمن فرمود تا دانشمندان زبان را واضح کردند و آنرا ( دری ) نام نهادند.
۴- منسوب به دره را نیز گویند همچو کبک دری و اعتبار خوشخوانی هم بوده میتوان بوده باشد.
خلاصه چهار تعبیر این است که در اصل منشاء و کانون پرورش زبان دری خراسان ماورالنهر بوده و در عصرساسانی محتملا زبان دربارهم اتخاذ شده بود.
همچنان گفتنی است که زبان پارسی یا دری در شبهقاره هند پیشینه سابقهای از سده سوم هجری دارد؛ از مدارک تاریخی چنین برمیآید که در سدهٔ سوم هجری، برای نخستین بار هندوان فرصت یافتند تا با فارسیزبانان آشناییِ مؤثر پیدا کنند. در آن زمان بنا به قول ابن حوقل در صورهالارض و اصطخری در المسالک و الممالک، مردمِ «مُلتان» و «منصوره» به زبان عربی و سِندی، و مردم «مُکران»، به زبان فارسی سخن میگفتند. در اوایل سده چهارم هجری، در سِند شاعری ظهور کرد مشهور به رابعه بنت کعب که اشعار فصیح دلکشی از او در قدیمیترین تذکرهها نقل شدهاست و میرساند که در زمان او، زبان فارسی در سِند رواج داشتهاست. در حدود یک میلیون نسخه خطی به زبان فارسی در هند وجود دارد که این میزان یک دهم کل نسخ خطی موجود در این کشور است و خط فارسی در منابع علمی کشور هند بسیار رایج است.
زبان پارسی دری یکی از زبان های است که با زبان عربی از نگاه حرف کاملا مشابه بوده و هیچ گونه تفاوت بین آنها نیستند فارسی پس از عربی زبان دوم جهان اسلام است و امروزه هم گروندگان به اسلام در چین و دیگر نقاط آسیا فارسی را به عنوان زبان دوم متن های اسلامی پس از عربی می آموزند.
امروزه بجز صدها شبکه رادیویی و تلویزیونی داخلی کشورهای فارسی زبان بسیاری از رسانه های بزرگ جهان مانند: بی بی سی، صدای آمریکا، یورونیوز، دویچه وله(صدای آلمان)، رادیو فرانسه، نشنال جیوگرفیک، صدای روسیه، رادیو بین المللی چین، العربیه و غیره به زبان فارسی برنامه دارند.
همچنان فارسی ایرانی و پارسی-دری هیچ گونه تفاوت میان آنها وجود ندارد و تنها تفاوت در لهجه ها مردم است. زبان فارسی دو نام ( دری ) و ( فارسی ) موازی و معادل هم در متون ادب ما به کار رفته است ما وقتی به نمونه های شعر نثر قدیم خود نگاه می کنیم میبنیم در تمام این متون فارسی و دری معادل هم بدون اینکه مربوط به منطقه خاصی می باشد.
بسیار اشتباه تصور میکنند که دری و فارسی دو زبان هستند، این کاملا اشتباه است چون روشنی دو زبان باشد باید ترجمه شود برای نمونه صجت های یک فارسی زبان برای یک ترک باید ترجمه شود اما هم اینکه بسیاری از کتاب های از ایران در افغانستان بدون ترجمه پخش میشود ویا کتاب های ازافغانستان درایران چاپ و مطالعه می شود. بنا بر این فارسی و دری عملا یک زبان است البته یک اختلافات اندکی در واژگان وجود دارد که آن هم طبیعی است.
محمد عیسی بیان
خبرگزاری حاما.
